Kiedy zbierać zioła? – kilka ogólnych uwag

Jeżeli trafiłeś na ten wpis to z pewnością interesuje Cię odpowiedź na pytanie kiedy zbierać zioła lub jak je zbierać, aby zachowały najlepszą jakość. Dobrze trafiłeś drogi Internauto! Dla wielu surowców pora roku, a nawet dnia jest bardzo istotna, aby móc korzystać z pełnowartościowego surowca zielarskiego. W dalszej części wpisu dowiesz się kilku informacji, które przydadzą się początkującym zbieraczom i zielarzom.

Surowce zielarskie możemy zbierać przez cały rok. Już wczesną wiosną rozpoczyna się zbiór kory z niektórych drzew, jak na przykład kory kruszyny(Frangulae cortex). Odetchnąć możemy dopiero późną zimą, kiedy zbierzemy dojrzałe pseudoowoce jałowca (Juniperi pseudo-fructus).

Czas zbioru surowców

Gdyby ktoś się uparł to zbierać zioła może kiedy chce, jednak to co zbierze może odbiegać od oczekiwań i efekt ich działania będzie trudny do przewidzenia, najprawdopodobniej słabszy. Chcąc zbierać surowce zielarskie musimy się kierować doświadczeniem zbieraczy przekazywanym przez setki lat i logiką. Roślina lecznicza, którą chcemy zebrać rozwija się według swojego planu przez cały okres wegetacji. Mamy rośliny jednoroczne, dwuletnie, które owoce wytwarzają w drugim roku wegetacji oraz rośliny wieloletnie – byliny i rośliny drzewiaste. Obserwując najwyższą zawartość substancji aktywnych w roślinie lub jej częściach wyznaczono optymalne okresy zbioru.

Zbiór kwiatów nagietka i krwawnika | Kiedy zbierać zioła
Zbiór kwiatów nagietka i krwawnika

Kora (Cortex)

Kora jest zewnętrzną tkanką rośliny, którą najkorzystniej jest zbierać wczesną wiosną. Na początku kolejnego okresu wegetacji kora łatwo oddziela się od pozostałych tkanek rośliny, zawiera substancje zatrzymane tutaj w poprzednim sezonie. Korę zdejmujemy, gdy jest zdrowa z młodych kilkuletnich gałęzi. Najczęściej są to pędy dwu-, trzyletnie. Pozyskiwaną korą z naszej strefy klimatycznej jest dla przykładu wcześniej już wspomniana kora kruszyny pospolitej(Frangulae cortex) i kora wierzb(Salicis cortex).

Pączki (Gemmae)

Pączki są coraz rzadziej zbieranym surowcem, nie mniej można je zbierać wczesną wiosną lub jeszcze zimą, gdy nie pękają. Przykładem takiego surowca są pączki topoli(Populi gemmae). Najlepsze są takie które się jeszcze nie otworzyły, są pokryte żywicą, a w dotyku wydają się kleić do rąk. Niektórzy polecają zbierać je również jesienią1. Innym przykładem są pączki sosny (Pini gemmae), choć częściej zbierałem wierzchołki pędów.

Pędy (Turio)

Turio pini to surowiec będący wierzchołkami sosny. Pędy zbieramy na początku wiosny. Należy wykonywać to w słoneczny, suchy dzień. Roczne przyrosty zbieramy na przełomie kwietnia i maja(w różnych rejonach kraju ten okres może się nieco różnić), kiedy mają soczysty, jasnozielony kolor i brązową, lepką łupinę. Z tego surowca można przyrządzić syrop sosnowy stosowany na przeziębienia.

Liść (Folium)

Althaeae folium - Liść prawoślazu | Kiedy zbierać zioła
Liść prawoślazu

Liście są chyba najprzyjemniejszą grupą surowców zielarskich do zbioru, a na pytanie kiedy zbierać zioła takie jak liść prawoślazu(Althaeae folium), liść melisy(Melissae folium) czy liść mięty pieprzowej(Menthae piperitae folium) jest prosta – kiedy są całkowicie rozwinięte z pąków, lecz ciągle młode. Podobnie jak pozostałe surowce, liście przeznaczone do zbioru powinny być zdrowe, nieuszkodzone i czyste, bez zanieczyszczeń w postaci pyłu, błota czy odchodów. Nie zbieramy liści zżółkłych lub uwiędniętych.

Kwiat (Flos) i Kwiatostan (Inflorescentia)

Millefolii herba - Ziele krwawnika
Ziele krwawnika

Tak jak podpowiada logika, najwartościowsze surowce zielarskie w tej grupie to te zebrane na początku kwitnienia lub w jego pełni. Nie należy zbierać przekwitłych kwiatów lub tych przekwitających. Co ciekawe czasem lepiej zebrać te, które rozpoczynają dopiero kwitnienie. Ten przypadek świetnie pasuje do kwiatów czy kwiatostanów lipy(Tiliae flos). Korzystniej jest zbierać te które mają część kwiatów w postaci pąków niż te egzemplarze, gdzie część kwiatów przekwitła lub występuje w postaci owoców. Należy również zwrócić tutaj uwagę na rośliny, które dojrzewają stopniowo, a dokładnie nawiązuję do stopniowego zakwitania kolejnych kwiatów jak to następuje między innymi w przypadku kwiatów dziewanny(Verbasci flos). Zbieramy wtedy surowiec stopniowo. Ostatnią kwestią jaką przy okazji kwiatów i kwiatostanów chcę poruszyć to czas zbioru.

[pullquote-left]Kiedy zbierać zioła? to nie tylko pytanie o moment w którym znajduje się roślina, ale również istotne są warunki pogodowe i pora dnia.[/pullquote-left]

Wiele surowców z tej grupy należy do surowców olejkowych, a więc pozyskuje się z nich olejek eteryczny lub olejek zawarty w surowcu jest odpowiedzialny za lecznicze działanie surowca. Najlepszą porą na zbiór takich surowców jest okres około południa, kiedy obeschnie już poranna rosa, a kiedy nie opadła popołudniowa wilgoć na rośliny. Olejki eteryczne mają chronić roślinę przed nadmierną utratą wody, w tym okresie jest największe narażenie rośliny na taki stan, stąd pora odpowiednia na ich zbiór.

Ziele(Herba)

Violae herba cumflore - Ziele fiołka trójbarwnego | Kiedy zbierać zioła
Ziele fiołka trójbarwnego

Ziele to cała nadziemna część rośliny i jeśli ma być kompletna to należy ją zebrać w okresie kwitnienia. Zbieramy niezdrewniałe części, gdyż w zdrewniałych częściach nie ma w zbyt wielu substancji czynnych. W takich wypadkach zbieramy wierzchołki surowca, fragment zielonej łodygi, liście, kwiaty, a nawet nasiona. Przy zbiorze niektórych surowców okres w którym się je pozyskuje trwa dłużej niż we wcześniej przytoczonej zasadzie. Dotyczy to zbioru ziela krwawnika(Millefolii herba), jak również ziela fiołka trójbarwnego(Violae herba cum flore)2.

Owoce (Fructus) i  nasiona(Semmen)

 Powoli zbliżamy się do organów rośliny w których substancje aktywne są magazynowane. Okres zbioru również jest z tym okresem powiązany. Koniec okresu wegetacji roślin często manifestowany jest wytworzeniem owoców i nasion. Podobnie jak poprzednie grupy surowców, tu również staramy się zbierać zdrowe, dojrzałe jednak nie przejrzałe egzemplarze. Zwracamy uwagę na owoce miękkie podatne na zgniatanie i zbieramy je do naczyń dzięki którym dotrą do miejsca ich przetworzenia bezpiecznie. Zarówno owoce jak i nasiona nie powinny posiadać żadnych znamion psucia się lub obecności pleśni. Zebrane nasiona, jak na przykład nasiona ostropestu plamistego(Silybi Mariae Fructus) należy oczyścić z pozostałości po owocu, elementach kwiatostanu lub aparatach za pomocą których nasiona są rozsiewane przez wiatr. Później najczęściej nasiona delikatnie się podsusza.

Nasiona ostropestu | Kiedy zbierać zioła
Nasiona ostropestu

Korzeń (Radix) i  kłącze(Rhizoma)

Wracamy do początku. Korzeń i kłącze to organy podziemne rośliny. Mając na uwadze informację, że najcenniejszy surowiec to ten o dużej zawartości substancji aktywnych korzenie i kłącza będziemy pozyskiwać na koniec okresu wegetacji lub tuż przed jego rozpoczęciem. Ta zasada będzie dotyczyć większości surowców zielarskich z tej grupy i pozyskiwane one będą jesienią lub wczesną wiosną. Korzenie i kłącza ze względu funkcję spichrzową jaką pełnią w roślinie często nadają się do zebrania po kilku okresach wegetacyjnych. Inne wymagają zebrania już w pierwszym roku. Tu za przykład podam może nie typowego zioła, a roślinę uprawową – pietruszkę zwyczajną(Petroselinum crispum), której korzeń(Radix Petroselini) ma właściwości lecznicze i działa moczopędnie.

Kiedy zbierać zioła – podsumowanie

Wiecie już kiedy zbierać zioła. Tyle informacji na początek, chciałem Wam przekazać i zarazić Was nieco zielarstwem. Posiadając odpowiednią wiedzę jesteście w stanie rozwiązywać proste problemy zdrowotne, a niektóre eliminować poprzez profilaktykę. Ale jak zaznaczyłem, wymagana jest wiedza. Zioła to ciągle magazyny substancji leczniczych, a ich stosowanie musi być umiejętne, by nie zaszkodzić. Zapraszam na kolejne wpisy z tej dziedziny. Czekam również na Wasze komentarze i opinie.

Źródło: 1. Medycyna dawna i współczesna, http://rozanski.li/?p=1207, dostęp: 25.08.14 02:32,  2.K.Jędrzejko, H. Klama, Zagadnienia z botaniki farmaceutycznej i zielarstwa ogólnego, ŚAM Katowice, Katowice, 1993.

Napisz co uważasz